خانه جابان

معماری در تقاطع خاطره و زمینه

خانه، بیش از آن‌که صرفاً یک ساختار کالبدی باشد، محل تلاقی تجربه‌های زیسته، خاطرات، انتظارات و زمینه‌ی جغرافیایی و فرهنگی است. از این‌رو، طراحی خانه همواره فراتر از پاسخ به یک برنامه‌ی عملکردی صرف می‌رود و به قلمرویی بدل می‌شود که در آن معماری با امر شخصی،با حافظه و با زیست‌جهان ساکنان درگیر می‌شود.

از همین رو، خانه‌ها از آن دسته پروژه‌هایی هستند که در آن‌ها رابطه‌ی معمار و کارفرما، نقشی اساسی در روند طراحی ایفا می‌کند. برخلاف بسیاری از پروژه‌های عمومی که در آن‌ها کارفرما بیشتر نقشی سازمانی و در سطح نظارت دارد، در پروژه‌ی مسکونی، کارفرما، معمولاً بهره‌بردار نهایی است؛ کسی که نه‌تنها خواسته‌های عملکردی، بلکه خاطرات، ترجیحات حسی، و تجربه‌ی زیسته‌اش نیز وارد فرآیند طراحی می‌شود. این موقعیت، فرصت و در عین حال چالشی برای معمار فراهم می‌کند تا از قالب‌های پیش‌ساخته فاصله بگیرد و معماری را از درون یک گفت‌وگوی زنده و پیوسته شکل دهد.

پروژه‌ی «خانه‌ی جابان» نیز در چنین بستری شکل گرفت؛ پروژه‌ای که از همان آغاز، با موقعیتی غیرمعمول و در عین حال پرظرفیت روبه‌رو بود: کارفرمای پروژه کسی بود که دوران کودکی و جوانی خود را در خانه‌های سنتی کویرییزد، با فضاهایی درون‌گرا، دیوارهای خشتی ضخیم و حیاط‌های سایه‌دار سپری کرده بود. اما اکنون قرار بود برای او خانه‌ای در بافتی کاملاً متفاوت طراحی کنیم: خانه‌باغی در منطقه‌ایییلاقی نزدیک به تهران، با اقلیم، منظر و فرهنگ بومی متفاوت. این تقاطع بین خاطره و زمینه، امکانی فراهم کرد تا معماری نه صرفاً به بازنمایی گذشته، بلکه به بازآفرینی آن در زمینه‌ای نو تبدیل شود.

ما از ابتدا تصمیم گرفتیم تا خانه را نه در یک حجم واحد، بلکه در قالب دو حجم مستقل سازمان دهیم که از طریقیک مفصل، به یکدیگر متصل می‌شوند. این مفصل، فقط عنصر ارتباطی نیست، بلکه ناحیه‌ای انتقالی است که ساکنان را از تجربه‌ای به تجربه دیگر می‌برد.یکی از این دو حجم، به فضاهای نشیمن و پذیرایی اختصاص یافته و دیگری، جایگاه فضاهای خصوصییا همان اتاق خواب‌هاو همینطور عملکردی‌تر خانه مانند آشپزخانه و فضای بازی  است که می‌توانند نقش واسط را بین فضاهای خصوصی عمومی را بازی کنند.

در عین حال، می‌خواستیم سازمان فضایی پروژه به شکل ناخواسته به خانه‌های تاریخی کویری با حس فراگیر محرمیت تقلیل نیابد. برعکس، هدف ما ایجاد جریان آزاد دید و پیوستگی مناظر در فضا بود. برای این منظور، پلی طراحی کردیم که از کنار وُید فضای عمومی آغاز می‌شود و تا راهروی دسترسی به اتاق‌های خواب امتداد می‌یابد. این پل نه‌تنها مسیر حرکتی پیوسته‌ای در دل پروژه پدید آورد، بلکه امکان تجربه‌ی فضایی متنوع و پویایی را نیز برای ساکنان فراهم ساخت.

در نهایت، پروژه‌ی خانه‌ی جابان برای ما فرصتی بود تا بار دیگر به بازنگری در مفاهیم تثبیت‌شده‌ای چون سازمان فضایی، حدود خصوصی‌ـ‌عمومی، و ارتباط معماری با خاطره‌ی فردی بپردازیم. این پروژه نه صرفاً یک طراحی مسکونی، بلکه نوعی تجربه‌ی تحقیق درون‌پروژه‌ای بود؛ تجربه‌ای که می‌کوشد نشان دهد چگونه می‌توان معماری را از دل گفت‌وگویی میان زمینه، حافظه و نیاز امروز، بازتعریف کرد.