” Privacy “ مفهومی فراگیر در فضاهای معماری :

خانه/مقالات/” Privacy “ مفهومی فراگیر در فضاهای معماری :

۱. سوالاتی در ارتباط با موضوع :
“privacy” در فضاهای معماری به چه معناست؟ چرا توجه به آن اهمیت دارد؟ آیا در همه‌ی عملکردهای معماری توجه به این مقوله اهمیت دارد؟ در کدام عملکردها و فضاها توجه به این مقوله از اهمیت بیشتری برخوردار است؟ از چه زمانی توجه به این مقوله در معماری فضاها آغاز شد؟ نظریه های مهم در این خصوص چیست؟ شدت توجه به این موضوع ناشی از چیست؟ آیا در معماری ایرانی توجه به این مقوله محوریت دارد؟ اهمیت “privacy” در معماری ایرانی تا چه حد است؟

۲. چیستی :
privacy” ” معادل فارسی نزدیک به “محرمیت در فضاها ” دارد. و واژگانی نظیر خلوت، خلوت خانه، ایان خانه، اندرونی و بیرونی در معماری ایرانی زاییده این مفهوم اند. تعبیر مورد نظر ما از”privacy” یک گام از معادل واژگانی فراتر می گذارد. و در مقام کنترل ورود به فضا، کنترل نفوذ پذیری فضا، کنترل خلوت فضا، کنترل سلسله مراتب فضایی و در نگاهی کلی تر توجه به رفتار قلمروپایی معنی می شود.
می دانیم تعدادی از کاربری ها اساسا ماهیت عمومی و یا خصوصی دارند. و از این منظر قابل تقسیم بندی اند. به طور مثال مسکن ماهیتا فضایی خصوصی و یک ورزشگاه، کتابخانه و یا کاربری اداری ماهیتا عمومی تلقی می شود. این در حالی است که در کنار این تقسیم بندی دو قطبی تمامی کاربری ها -چه دارای ماهیت عمومی و چه ماهیت خصوصی- در خود طیفی از خصوصی بودن و یا عمومی بودن فضاها را به همراه دارند. به طور مثال یک خانه با ماهیت خصوصی خود، طیفی از فضاها را به لحاظ ورود افراد و وجود خلوت -اتاق خواب، نشیمن خصوصی، پذیرایی و..- ارائه می کند. و یک کتابخانه به عنوان یک فضایی با ماهیت عمومی، طیفی از فضاها را به لحاظ ورود افراد و وجود خلوت – فضای مربوط به کادر اداری، فضای مخزن، فضای مطالعه و…- ارائه می دهد. یکی از نکات ظریف و قابل تامل در معماری، چگونگی تفکیک و یا تلفیق فضاهای عمومی و خصوصی در کنار هم است.

۳. چرایی :
به طور کلی هدف از تامین “privacy ” فضاها کنترل ورود و خروج به فضا، کنترل نفوذ پذیری فضا، کنترل دید، کنترل خلوت فضا، کنترل سلسله مراتب فضایی، حفظ حریم و حفظ امنیت است. اگرچه مقوله‌ی ذکر شده در اکثر کاربری ها دیده می شود، اما اهمیت آن در کاربری هایی نظیر مسکن پررنگ تر است. مسئله اصلی “privacy” کارکردهای روانی قابل توجه آن است. این کارکردهای مهم به قرار زیر است:
۱. کارکردهای میان فردی : این کارکرد بیشتر در خدمت تامین هدف اساسی خلوت یعنی هویت فردی است. هویت فردی متکی بر توانایی فرد در تعیین و تعریف محدودیت های پیرامون خود است.
۲. کنش متقابل فرد با دیگران : این مقوله در تعیین راهبردها و برنامه های فرد در مناسبت با دیگران نقشی قابل توجه و مهم دارد.
۳. هویت فردی : هویت فردی عبارت است از درک روانی و عاطفی فرد یا گروه از خود و نیز درک این که کدام یک از جنبه های دنیای مادی، بخشی از خود اوست و کدام یک بخشی از دیگران.
اهمیت دادن به این مقوله به بستر، فرهنگ منطقه، اقلیم منطقه، قومیت، معیشت، گذشته و… بستگی نزدیکی دارد. به واقع این مفهوم، طیفی از معادل های ذکر شده را متناسب با کاربری و هدف طرح می پذیرد. به طور مثال یک فضای نشیمن در یک خانه به حدی از حریم، امنیت، کنترل نیازمند است این حد از حریم و … با حریم مخزن کتابخانه،مخزن بانک و… متفاوت است. طراح می تواند با دست زدن به ابداعات و ابتکاراتی تعریف این قلمروها را در فضا وضوح ببخشد و با اینکار بروز کارکردهای روانی را تسهیل دهد.

۴. چگونگی :
” Privacy “ بازه وسیعی از معانی را در بر میگیرد. به صورت های مختلف در کاربری های متفاوت می تواند متجلی شود. و نظریات بسیاری را در خود جای می دهد. از میان واژگان بسیاری که از مفهوم”privacy” استخراج می شود، خلوت تعاریف و نظریات جالب توجهی را در گذر سالها به خود اختصاص داده است. در زیر نظریاتی در خصوص”privacy” با تاکید به موضوع خلوت در بین سالهای ۱۹۵۰-۲۰۰۱ آورده شده است :

نظریه پردازنظریه
زیمل ۱۹۵۰ ( Chapin.F.S – Journal social issues)خلوت کنترل محرک های دریافتی از دیگران، میزان اطلاعات و فاصله از آنها است.
چاپین ۱۹۵۱ ( Chapin.F.S – Journal social issues)خلوت ارزش تنها ماندن و و آسودگی از فشار حضور دیگران است.
بیتس ۱۹۶۴ ( Bates-parivacy and statistics)خلوت احساس فرد که دیگران باید از آنچه برای او مهم است جدا و دور باشند، و در ضمن اذعان به اینکه دیگران نیز حقی از آن دارند.
ژورار ۱۹۶۶ ( Jourard S.M – some psychological aspect of privacy)خلوت نتیجه تمایل فرد به پنهان نگهداشتن تجربیات گذشته و زمان حال خود و اهدافش برای آینده ، تمایل به معما بودن برای دیگران است.
فرگاس ۱۹۷۰ ( Joseph Fergus-Envitonment and behavior )خلوت را مفهوم پیچیده ای می داند. و بیان می دارد که این کلمه حداقل به چهار معنای متفاوت به کار می رود. آزادی در انتخاب انزوا، ، آزادی در داشتن صمیمیتی بدون مزاحمت بین خود و افراد منتخب، آزادی برای بی نام ماندن در بین دیگران، و ازادی برای محفوظ بودن از طریق مضایقه اطلاعات درباره ی خود.
ایتلسن، پروشانسکی، ریولین، ۱۹۷۰ ( Ittelson,Proshansky,Rivlin. Environmental psychology , Ecological Psychology)خلوت رسیدن و آزادی انتخاب و تعیین اهداف لازم برای برای نظارت بر اینکه در مورد خود چه اطلاعتی را انتقال دهیم، تعریف می شود.
وستین ۱۹۷۰ ( Westin.A- Privacy and freedom)چهار نوع خلوت را به قرار زیر بیان می کند :
۱. انزوا : آزاد بودن از مشاهده شدن توسط دیگران
۲. قرابت : معاشرت با فردی دیگر و رها بودن از محیط خارج
۳. گمنامی : ناشناخته بودن در میان جمع
۴. مدارا : به کار گرفتن موانع روان شناختی برای کنترل مزاحمت های نا شناخته و چهار قصد برای آن بیان می دارد :
۱. استقلال فردی را تامین می کند.
۲. هیجان را تخفیف می دهد.
۳. به خود ارزیابی کمک می کند.
۴. ارتباطات را محدود و از آن محافظت می کند.
راپاپورت ۱۹۷۲ ( Amos,Rapaport . Architect and one of the founders of environment behavior studies)خلوت توانایی نظارت بر تعامل، در اختیار داشتن حق انتخاب و تمهیدات و سازوکارهای لازم برای جلوگیری از تعامل نا خواسته و دستیابی به رابطه‌ی مطلوب است.
آلتمن ۲۰۰۱ ( Irwin Altman. Social psychologist)خلوت دوری و نزدیکی فرد به دیگران و آزادی انتخاب در مورد رابطه با دیگران است.

با دقت در نظریات و تعاریف فوق، مواردی قابل استخراج است :
خلوت به معنای کناره گیری و ممانعت از بودن با دیگران نیست، بلکه وجود حق انتخاب، وجود سلسله مراتب فضایی و رفتاری و امکان کنترل آن، و در دید کلان وجود لایه هایی برای نزدیکی و دوری افراد از هم و یا از مکانی، می باشد. موارد ذکر شده نشان می دهد که معنای خلوت به عنوان یک جزء از کل “privacy” ، تعاریفی از “privacy” را در خود به صورت کاملا قوی پدیدار می کند که بر وجود لایه هایی از خصوصی تا عمومی تاکید دارند.
حسین الشرکاوی در رساله دکترای ( رجوع شود به کتاب آفرینش نظریه های معماری، جان لنگ، ۱۹۸۰ ) خود در دانشگاه پنسیلوانیا تحت عنوان “قلمرو گرایی”، چهار گونه قلمرو مکانی شامل قلمرو پیوسته (شخصی)، مرکزی (خصوصی)، حامی (نیمه خصوصی یا نیمه عمومی) و پیرامونی (عمومی) را تعریف کرده است. قلمرو پیوسته “حباب فضایی” “”space bubble ( رجوع شود به کتاب بعدپنهان، ادوارد تی هال، ۱۹۹۰ ) متعلق به فرد است. قلمروهای مرکزی مکان هایی چون خانه، اتاق دانشجو، فضای کار شخصی هستند که در صورت عدم مقابله ای برای شخصی سازی، به شدت شخصی می شوند. اسکار نیومن این مکان ها را فضای خصوصی نامیده است. قلمروهای حامی، نیمه خصوصی یا نیمه عمومی هستند. نوع اول فضاهایی چون نشیمن عمومی خوابگاه ها،استخر شنای مجموعه های مسکونی، یا محوطه های باز با مالکیت خصوصی مثل ایوان جلویی خانه ها را شامل می شود. نوع دوم فضاهایی چون مغازه های محلی و پیاده روی جلوی خانه ها در بر می گیرد. بر فضاهای نیمه خصوصی مالکیت وجود دارد، در حالی که استفاده کنندگان فضاهای نیمه عمومی مالک آن نیستند. کنترل قلمرو مکانی در طراحی معماری اهمیت ویژه ای دارد. زیرا بعضی از نیازهای اساسی انسان های استفاده کننده از فضای معماری از قبیل هویت، انگیزش، امنیت و خلوت، از این طریق قابل ارضا هستند. هم چنین، نوع و میزان خلوت مطلوب به الگوی جاری فعالیت ها، نوع کاربری ها، زمینه فرهنگی و شخصیت و انتظارات فردی وابسته است. چنانچه این مفهوم در کشورهای مختلف به گونه های مختلفی وجود دارد و در هر فرهنگی به گونه ای و مطابق با الگوهای رفتاری و اجتماعی آن، صرف نظر از نوع کاربری اتفاق می افتد.

این مهم در الگوهایی در معماری سنتی ایران نیز به چشم می خورد. اکثر فضاهای معماری صرف نظر از کاربری خود، طیفی از مراتب فضاها را ارائه می دهند. این امر در باغ ها، مدارس، مساجد، خانه ها و … قابل رویت است. اگرچه که این امر در همه‌ی کاربری ها به نوعی هویدا شده است اما تجلی آن در خانه های ایرانی جلوه‌ی خاصی دارد. ونکته قابل تامل اینجاست که مقوله ذکر شده در خانه ها و معماری سنتی ایران در هر منطقه متناسب با اقلیم، قومیت و فرهنگ آن منطقه بومی سازی شده است. بروز طیف خصوصی و عمومی بودن فضاها و چگونگی تفکیک و ترکیب آنها در خانه های شمال کشور با خانه های جنوب کشور متفاوت است. اما با وجود تفاوت در کالبدهای آنها، هدف و تفکر یکسان که در قالب ساختارهای مختلف هویدا شده، احساس می شود. خانه های مناطق مرکزی – نظیر یزد و کاشان- از نمونه های بارز بروز”privacy” هستند. وجود طیف فضاها از خصوصی تا عمومی و چگونگی تفکیک و ترکیب آنها حکایتگر الگوهای بسیار جالبی در معماری سنتی ایران می باشند. می دانیم که معماری درون گرا دلایل متعددی-اقلیم، باورها، مصالح و..- دارد اما غیر قابل انکار است که یکی از باورهای مردم ایران زندگی شخصی و حرمت آن بوده که این امر به گونه ای معماری ایران را در مناطقی و متناسب با آن فرهنگ خاص درون گرا ساخته است.
ادوارد تی هال روابط بین شخصی و متعاقب آن فضای بین افراد را به چهار دسته تقسیم کرده است: “صمیمی، شخصی، اجتماعی و عمومی”. او معتقد است که نوع برقراری ارتباط، زیر بنای فرهنگی را تشکیل می دهد.

تصویر شماره ۱ : لایه های مختلف در رفتار انسان ها و به تبع آن در فضاهای زیست آنها

در واقع متناسب با این ۴ رابطه‌ی بین افراد، در یک خانه – به عنوان ملموس ترین کاربری- عرصه هایی وجود دارد که در طیفی از عمومی تا خصوصی قرار می گیرند.
۱. عرصه زندگی خانوادگی :
شامل فضاهای خصوصی از قبیل نشیمن خانوادگی و آشپزخانه و غذا خوری می باشد که امکان دورهم بودن های خصوصی را فراهم می سازد.
۲. عرصه‌ زندگی خصوصی و فردی :
شامل اتاقهای خواب، حمام و کتاب خانه است و شرایط لازم برای زندگی شخصی افراد خانواده را فراهم می کند. که این فضا به منظور حفظ خلوت مطلوب، دور از فضای پذیرایی مهمان طراحی می گردد.
۳. عرصه‌ی پذیرایی و مراسم :
شامل اتاق پذیرایی و اتاق نهارخوری و فضای ورودی است و برای برقراری ارتباط با دیگران گزینش شده، می باشد.
۴. عرصه‌ی خدمات :
شامل انباری و پارکینگ و… می باشد و امکان برقراری ارتباط با دیگران گزینش نشده، می باشد.
۵. عرصه‌ی فضاهای باز و حیاط :
فضاهای باز و نیمه باز خانه بسته به اینکه در ترکیب با کدام یک از حوزه های خصوصی و خانوادگی یا عمومی قرار گیرند. به دو دسته‌ی عمومی و خصوصی تقسیم می شوند و بهترین راه مواجه با دوگانگی فوق، ایجاد حق انتخاب و بدین ترتیب پیش بینی یک حیاط کوچک مرتبط با حوزه های عمومی و یک حیاط بزرگ تر برای حوزه های زندگی خصوصی و خانوادگی است.
در زیر تعدادی از پلانهای خانه های سنتی ایران و دیاگرام های تفکیک فضاها آورده شده است: در زیر پلان خانه‌ی عباسی ها آورده شده است، در این پلان طیفی از فضاهای عمومی تا فضاهای خصوصی وجود دارد. این طیف فضاها در مقطع و نما نیز وجود دارد.

تصویر شماره ۲ ، پلان خانه عباسی ها

تصویر شماره ۳ ، پلان خانه عباسی ها

تصویر شماره ۲ ، پلان خانه عباسی ها : طیف فضاها از عمومی ، نیمه عمومی ، نیمه خصوصی و خصوصی وجود دارد. هر کدام از دایره ها در تصویر فوق نشان دهنده یک زون است.
مسیرهای ورود به فضاها ، اندازه‌ی فلش ها طیف حریم های متفاوت را در بنا نشان می دهد. اینکه کدام قسمت از بنا پذیرای افراد بیشتری است و کدام قسمت حالت خصوصی تر دارد.
رده بندی ذکر شده در فضاهای باز، فضاهای بسته، فضاهای نیمه باز نیز وجود دارد. در خانه‌ی زیر تعدادی حیاط وجود دارد.
که هر کدام از این حیاط ها رده بندی خاصی دارند. به صورت خصوصی، نیمه خصوصی و نیمه عمومی و بعضا فضاهایی برای کاربری عمومی در آنها وجود دارد.
وجود طیف های متفاوت از فضاها – وجود فضاهای باز، نیمه باز، بسته – وجود فضاهای عمومی ، نیمه عمومی، نیمه خصوصی و خصوصی.

تصویر شماره ۴ ، پلان یک خانه سنتی ایران

تصویر شماره ۵ ، پلان خانه ویس ، مونتگمری کانتری ، پنسیلوانیا طراحی لویی کان

وجود حوزه خصوصی- حوزه عمومی و یک فضای بینابین این دو حوزه : قهوه‌ای فضای خصوصی – زرد فضای عمومی
در فضای عمومی نیز طیفی از فضاها وجود دارد. که به واسطه‌ی عناصری مرزهایی واقعی و یا ذهنی ایجاد شده است. دایره‌ها نشان‌دهنده زون‌های متفاوت فضا هستند. زون مطالعه ، زون نهارخوری ، زون نشیمن و سایر.

۵. نگاه ساختارشکنانه به موضوع privacy :
آیا توجه به “privacy” در همه‌ی کاربری ها یک الزام است؟ آیا می توان در کاربری مسکونی برخورد متفاوتی با مقوله”privacy” داشت؟ اگر حریم های خصوصی و عمومی در یک بنا رعایت نشود چه اتفاقی می افتد؟ معماران پست مدرن چه برخوردی با این موضوع داشته اند؟ به منظور پاسخ به این سوالات و به چالش کشیدن ذهن در زیر به دو پروژه‌ی متفاوت پرداخته می شود:.

خانه‌ی شیشه ای فیلیپ جانسون :
این خانه که فیلیپ جانسون در سال ۱۹۴۹ طراحی کرده است، حداکثر استفاده از شیشه را دارد. و مرزها و حریم ها در آن شکسته شده است. فضایی با نام اتاق خواب در این خانه وجود ندارد، مرزها به صورت نا محسوس وجود دارد. و دیوار در آن وجود ندارد. حریم عینی مابین فضاهای نشیمن، فضاهای آشپزخانه و اتاق خواب وجود ندارد. تنها قسمت این خانه که ترنسپرنت نیست، یک استوانه ای است که حمام و سرویس بهداشتی و یک طرف آن شومینه قرار دارد.
بدین ترتیب ساختار معمول فضاهای خصوصی و عمومی شکسته شده است. و ساختاری جدید بدون مرزهای عینی وجود دارد. شفاف بودن دیواره اتاق خواب، نبود مرز مابین قسمت خواب و نشیمن، ساختارهای معمول”privacy” را درهم شکسته است. و مرزها تعدیل یافته است. اما این ساختار شکنی حدی دارد و وارد فضاهایی مانند سرویس نمی شود، چنانچه تنها دیوار موجود در این خانه مربوط به زون سرویس بهداشتی است. و یا قفسه هایی حریم مابین فضای خواب را با دیگر فضاها معلوم می کند و گلدان هایی مرز بین نشیمن و نهار خوری را تعیین می کند.

خانه شماره دو آیزمن :
این خانه که در سال ۱۹۷۵طراحی شده است. ساختارهای معمول را در باب “privacy” می شکند. اتاق خواب هایی با دیوارهای نصفه حریم ها و خلوت را در هم می شکند. در این پروژه حمامی بدون حریم وجود دارد. در واقع این پروژه تا حدی حریم ها، خلوت و “privacy” را در هم می شکند. اما این امر حدی دارد، چنانچه دیوارهایی وجود دارد اما دیوارها نصفه می باشند و مواردی از این دست. در اهمیت وجود “privacy” می توان به گفته صاحب این خانه در مورد خانه اش اشاره کرد، اینگونه می گوید: ” این خانه خارق العاده است و تمام بازدید کنندگان را تحت تاثیر قرار می دهد اما نباید در آن زندگی کنیم”.

کتاب شناسی :
آلتمن ، ایروین. محیط و رفتار اجتماعی. نمازیان، علی. تهران ۱۳۸۶.
ارژمند ، محمود. خانی ، سعید. نقش خلوت در معماری خانه ایرانی . فصلنامه مطالعات مشاهیر ایرانی اسلامی.
بنه ولو ، لئوناردو. تاریخ معماری مدرن.
رومالدو جورگولا. مشاهیر معماری جهان- تحلیل آثار ، اندیشه ها و دیدگاه های لویی کان. جبل عاملی، عبدالله. نشر خاک.
غریب پور ، افرا. مفهوم عملکرد در اندیشه‌ی لویی کان. آرشیو SID.
لنگ ، جان. آفرینش نظریه معماری : نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. عینی فر، علیرضا. دانشگاه تهران ۱۳۸۶.
نوربرگ شولتز ، کریستیان. پیام لویی کان.
نوربرگ شولتز ، کریستیان. معماری : حضور، زبان و مکان.
هال ، ادوارد تی. بعد پنهان. طبیبیان ، منوچهر. دانشگاه تهران ۱۳۸۸.

تهیه و تنظیم : بخش تحقیق و ایده‌پردازی گروه معماری کلیاس کویر ، سعیده قرشی